Ale jakie cmentarze? - pomyślałem.
Niejednokrotnie czytałem o porządkach na cmentarzach z I i II wojny światowej organizowanych oddolnie przez sympatyków lokalnej historii, członków grup rekonstrukcyjnych, nauczycieli pragnących zaszczepić pewne wartości wśród uczniów a nawet niemieckich żołnierzy. Temat wydawał mi się na tyle znany, że zignorowałem "kolejny artykuł o cmentarzach" na blogu Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Artykuł z którego fragment wkleił mi w wiadomości znajomy i który dość szybko odnalazłem. Historia lubi zaskakiwać.
Należy więc mieć świadomość, że do dnia dzisiejszego przetrwała niewielka ilość pierwotnych cmentarzy z okresu I wojny światowej, które powstawały tuż przy froncie w niemal każdej okolicznej miejscowości, czego dowodem wymieniona w artykule Pawła Rozdżestwieńskiego "Cmentarze z I Wojny Światowej na terenie powiatu sochaczewskiego" (1) długa lista cmentarzy, której fragment wklejam na dole artykułu.
Dla tego bloga najważniejszą informacją jest, że w Żukowie istniały dwa miejsca spoczynku, "Cmentarz wojenny" w którym pochowano 45 żołnierzy niemieckich i 6 rosyjskich oraz "Grób polowy" w którym pochowano odpowiednio 19 i 10 żołnierzy. Częściowo moją nieświadomość tłumaczy powojenna likwidacja cmentarzy zorganizowana w latach 30-tych XX wieku.
Jakkolwiek... Po kilku dniach rozmyślań czemu o tych cmentarzach nigdy nie słyszałem przypomniała mi się opowieść z dzieciństwa, jak to przerwano wybieranie żwiru (w latach 70 i 80 wzdłuż Bzury działały odkrywkowe żwirownie) na jednej z okolicznych skarp ze względu na osuwające się płyty grobowe. I jak rozumiałem istnienie cmentarza miało być czymś nieoczekiwanym, skoro osunięcie się płyt było niespodziewane. Już jako dziecko powątpiewałem w tą historię, gdyż uważałem, że gdyby istniał tu cmentarz byłoby to znane wszystkim miejsce (istnienie jakichś płyty nie wskazywało na zbyt odległe czasy). Historia ta jednak zawsze pobudzała moją wyobraźnię i jako nastolatek zastanawiałem się czy nie mogło w niej chodzić o jakieś znacznie starsze pochówki, a zamiast płyt grobowych o inne pozostałości (jak naczynia ceramiczne). Pomysł ten nabrał szczególnego znaczenia gdy odnalazłem kilka lat temu fragmenty naczyń ceramicznych dość blisko miejsca, w którym miały się osunąć te "płyty". Fragmenty te przekazałem po jakimś czasie do muzeum nie wywołując żadnego zainteresowania, a w końcu dowiedziałem się dzięki miejscowemu planowi zagospodarowania przestrzennego, że znalazłem je na stanowisku archeologicznym (o których kiedyś napisze więcej).
Wracając jednak do początku. Teraz gdy wiedziałem, że w Żukowie znajdowały się dwa cmentarze z I wojny światowej, postanowiłem dopytać się o co w zasłyszanej historii mogło chodzić. Dowiedziałem się, że naprawdę miał istnieć w przeszłości jakiś cmentarz, a w trakcie prac przy pozyskiwaniu żwiru osuwać się miały jakieś elementy grobów (może chodziło o obwódki a może jakieś elementy ogrodzenia). Zostałem odesłany do mojego wuja (rocznik 30), który powinien wiedzieć więcej. Niestety dla wuja mieszkającego tuż obok tego miejsca był to temat nieznany, niby potwierdził, że miał tam być jakiś cmentarz ale nic o nim nie wiedział. W domu udało mi się jeszcze dowiedzieć, że zmarła już babcia (także rocznik 30) miała kiedyś powiedzieć, że cmentarz otoczony był drutem kolczastym (co jasno wskazywałoby na pochodzenie wojenne). Zaznaczę może, że babcia po raz pierwszy trafiła do Żukowa w 1944 co wskazywałoby, że cmentarz ten nie został całkowicie zlikwidowany w okresie II RP.
Prawdopodobne miejsce pochówków w Żukowie miało się znajdować około 200 metrów od Bzury na wysokości Plecewic, blisko granicy Żukowa z Helenką. Przypuszczać należy, że był to cmentarz wojenny, na którym pochowanych zostało 51 żołnierzy obu stron. Obecnie teren ten wyróżnia się brakiem roślinności.
Na poniższej mapie zaznaczony została prawdopodobna lokalizacja jednego z cmentarzy w Żukowie.
Cmentarze I Wojny Światowej w najbliższym otoczeniu Żukowa ze spisu lat 30-tych(2):
| Miejscowość | Niem. oznaczenie | Pol. oznaczenie | Niem. straty | Ros. straty |
|---|---|---|---|---|
| Bibiampol | Kriegerfriedhof | Cmentarz wojenny | 1 | 0 |
| Biampol?* | Felgrab | Grób polowy | 2 | 0 |
| Helenka | Kriegerfriedhof | Cmentarz wojenny | 36 | 0 |
| Żuków | Kriegerfriedhof | Cmentarz wojenny | 45 | 6 |
| Żuków | Feldgraber | Grób polowy | 19 | 10 |
* Nie odnaleziony
(1)(2) P. Rozdżestwieński "Cmentarze z I Wojny Światowej na terenie powiatu sochaczewskiego" Dostęp online: http://www.muzeumsochaczew.pl/blog-historyczny/cmentarze-z-i-wojny-swiatowej-na-terenie-powiatu-sochaczewskiego/
