O cmentarzu w Żukowie mała aktualizacja

Przy okazji odkrycia miejsca spoczynku żołnierza niemieckiego z I Wojny Światowej w Żukowie o czym donosiły niedawno lokalne media ^{(1) (2)} usłyszałem kilka nowych informacji o cmentarzu w Żukowie, którymi dziele się w tym krótkim wpisie (szczątki znaleziono ok. 300 metrów od cmentarza). Miejcie na uwadze, że to zapis wspomnień i zasłyszanych historii.

Cmentarz miał się znajdować lekko na północ względem miejsca, które wskazywałem w poprzednim wpisie. Dokładniej chodzi więc o wyrobisko żwirowni a cmentarz został prawdopodobnie w całości przekopany. Wybieranie żwiru na terenie cmentarza miało się odbywać pod koniec lat 70. ubiegłego wieku (usłyszałem rok 1979 ale nie przywiązywałbym się do tej daty). Pochówki miały natomiast zostać przeniesione znacznie wcześniej, być może w latach 60. do Trojanowa obok Cmentarza Żołnierzy Bitwy nad Bzurą 1939 r.. Teren ten miał zostać następnie zasypany i zabudowany (teren obecnej "Gracji"). Co stało się ostatecznie ze szczątkami żołnierzy na ten moment nie wiem.

Choć w momencie przekopywania terenu po cmentarzu w Żukowie miało nie być tam już pochówków, ciągle znajdowały się tam betonowe obwódki, które wykorzystano ponoć do utwardzenia dróg dojazdowych. Jakkolwiek do braku pochówków usłyszałem komentarz, że nadal trafiały się tam kości czy nawet widziano ludzką czaszkę.

Zastanawia mnie tak słaba pamięć o tym cmentarzu biorąc pod uwagę, że musiałby być do momentu ostatecznego zniwelowania terenu dobrze znany mieszkańcom. Jeżeli wierzyć, że cmentarz miał wyraźną formę jeszcze do lat 70. można przypuszczać, że został również w którymś momencie sfotografowany.

Informacje które tu zamieszczam wymagają weryfikacji i liczę, że upubliczniając je przyśpieszę ten proces.

⁽¹⁾ "Żuków: na podwórku dokopał się do ludzkich kości i nie tylko" Dostęp online [02.11.2018]: http://tusochaczew.pl/pl/11_wiadomosci/47966_uk_w_na_podw_rku_dokopa_si_do_ludzkich_ko_ci_i_nie_tylko.html
⁽²⁾ "Historyczne znalezisko z czasów I Wojny Światowej" Dostęp online [02.11.2018]: https://sochaczew24.info/historyczne-znalezisko-z-czasow-i-wojny-swiatowej/2018137075/

Stara kapliczka i niewidzialny zabytek

Pewne 83 lata.

      Kapliczka położona jest w Żukowie, w pobliżu dworu z przełomu XIX/XX wieku i zabytkowego parku. Kapliczka frontem zwrócona jest w kierunku drzwi dworu jednak znacznie od niego oddalona. Można na tej podstawie przypuszczać, że w obecnej formie powstała w podobnym okresie co dwór. Został on wybudowany dla rodziny Chylewskich posiadającej Żuków na przełomie XIX i XX wieku. W 1916 dwór został gruntownie przebudowany.⁽¹⁾
      Kapliczka murowana, ok. 2,7 m wysokości, o kształcie okrągłym, otynkowana i pomalowana na biało. Obecnie opuszczona, mocno zaniedbana. Zwieńczona była niewielkim krzyżem z postacią Jezusa, którego obecnie brak (krzyż ten ostatni raz widziałem w marcu 2014). Brak w jej wnętrzu śladów po figurce czy obrazie, zostały tylko 3 odciśnięte w betonie wklęśnięcia na każdą ze stron (miejsca na oświetlenie?). Tynkowanie kapliczki jest raczej niedbałe i najprawdopodobniej nie jest pierwotne. Duża ilość gruzu wokół kapliczki może wskazywać, że uległa ona w przeszłości znacznej degradacji i przebudowie, a tynk jest stosunkowo nowy. Możliwe też, że wznosiła się na cokole (podmurówce), który uległ zniszczeniu, jakkolwiek również on musiałby funkcjonować przed obecnym tynkiem, który jest wykończony do gruntu (wyraźne nierówności).

Widok kapliczki z 2012 roku od strony Bzury. 
Kapliczka zwieńczona była jeszcze krzyżem. 
Widać też wyraźnie gruz jaki wokół niej jest wyorywany.
Zdjęcie ze zbiorów autora.

      Próżno szukać na kapliczce jakiejkolwiek inskrypcji czy daty, a nawet miejsca po jakiejś dodatkowej tablicy z takimi informacjami. Źródła w postaci map wskazują, że powstała w okresie międzywojennym. Kapliczka nie znalazła się na mapie WIG z 1929 roku w skali 1:100 000 (w terenie sprawdzona w 1919!), choć co do zasady były one w tej skali zaznaczane. Pierwszym pewnym potwierdzeniem istnienia kapliczki w tym miejscu jest dopiero mapa WIG z 1936 roku (w terenie sprawdzana w 1934 r.). Poniżej fragment mapy z zaznaczonym folwarkiem Żuków (dworek i park) oraz kapliczką (krzyż no osi siatki kartograficznej). Teoretycznie zestawienie tych dwóch map powinno zamykać temat wieku kapliczki, dając przybliżony okres jej powstania między 1919 a 1934 rokiem, jednak...

 

Fragment mapy WIG 1:25000 z 1936 r. 

(karta P39-S30-I MŁODZIESZYN) 

 Źródło: mapywig.org 

Cofnijmy się w wiek XIX... 

     Zastanawiające jest położenie kapliczki z dala od drogi czy zabudowań, które są typowymi miejscami dla budowli kultowych nie licząc miejsc pamięci. Wyrażenie tych wątpliwości mojemu wujowi (rocznik 1930), stało się bodźcem do wspomnienia przekazów jakie usłyszał od mieszkańców wsi w młodości. Kapliczka mianowicie miała znajdować się pierwotnie przy drodze biegnącej na obecny Zwierzyniec... przez most na Bzurze. Nieistniejących budowle, których istnienie odcisnęło ślad w usytuowaniu przestrzennym innych obiektów nazywa się niewidzialnymi zabytkami. I tak nasz niewidzialny zabytek, którego jedyny śladem miałoby być usytuowanie kapliczki w terenie stał się kolejnym celem poszukiwań.            
     Ze względu na ułatwiony dostęp do map w internecie dosyć szybko poszukiwania mostu na tym obszarze zakończyło się sukcesem, jednak znacząco przesunęło historię kapliczki w czasie. Pierwszymi mapami z umieszczoną drogą przez Bzurę na wysokości Żukowa są opracowane przez Karola de Perthées [1740-1815], mapy województw w skali 1:225 000 z 1806 roku. Drogę tą zawierają "Mappa szczegulna Woiewodztwa Płockiego i Ziemi Dobrzynskiey" oraz "Mappa szczegulna Woiewodztwa Rawskiego". Niestety pierwsza z nich jest nieczytelna z powodu zasłonięcia rzeczonej drogi przez margines mapy natomiast drugiej nie udało mi się znaleźć w jakości umożliwiającej odczytanie umieszczonych symboli. Możliwe jednak, że w tym czasie mostu jeszcze nie było, a oba brzegi Bzury łączył bród.
     Pierwszą mapą z oznaczonym mostem okazała się "Topograficzna Karta Królestwa Polskiego" zwana "mapą Kwatermistrzostwa" w skali 1:126 000 z pierwszej połowy XIX wieku. Prace nad tą mapą trwały od 1822 roku do wybuchu Powstania Listopadowego w komórce Kwatermistrzostwa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Do tego czasu ukończono niemal 33 arkusze, podczas gdy pozostałe (na mapę składa się ich 59) dokończono w ramach Korpusu Topografów w armii rosyjskiej. Pomiary do mapy zakończono w 1839 roku, a w 1843 po raz pierwszy ją wydrukowano. Jako, że nie udało mi się ustalić czy arkusz dla obszaru Sochaczewa powstał w pierwszym okresie (do powstania listopadowego) czy też tym późniejszym, pozostało mi przyjąć, że mapa przedstawia stan dla pierwszej połowy XIX wieku.
     Rozbudowana legenda mapy pozwala umiejscowić w Żukowie most drewniany przez Bzurę, za którym droga rozgałęziała się w kliku kierunkach, a na wprost biegnie do niezbyt odległej cegielni. Na sąsiednim brzegu Bzury powyżej mostu oznaczono także młyn wodny. Dwór w Żukowie został umiejscowiony na mapie tuż przy drodze, choć całkiem możliwe, że w rzeczywistości było to miejsce w jakim znajduje się obecnie (odwzorowanie w tej skali nie daje pewności). Próżno szukać jednak jakichkolwiek krzyży i kapliczek w granicach Żukowa, mimo iż na mapie można je znaleźć w innych miejscowościach.

Fragment Mapy Kwatermistrzostwa 1:126 000 z 1843 r. 

 (karta K3S3 Płock)

Źródło: mapy.ziomal.org  

      Ustalenie do kiedy most w tym miejscu stał pomogłoby wykreślić ramy dla wieku kapliczki. Nie udało mi się jednak dotychczas znaleźć późniejszych map z zaznaczonym mostem w Żukowie. Jakkolwiek wynika to z ogólnego problemu odnalezienia dobrych map dla tego obszaru z drugiej połowy XIX czy początku XX wieku. Następną dobrą mapą do jakiej udało mi się dotrzeć jest dopiero niemiecka mapa w skali 1:100 000 z 1915 roku, na której mostu w Żukowie już nie ma.
      Do tematu będę jeszcze wracał w miarę zdobywania nowych informacji.

Post Scriptum.

       Na marginesie napiszę, że w zbiorach posiadam zdjęcie, które miałoby jakoby przedstawiać tą samą kapliczkę ok. lat '70, jakkolwiek  jej wygląd różni się tak diametralnie, że ciężko uwierzyć by dotyczyło tego samego obiektu i został on przebudowany tak znacznie w nieodległym czasie. Jeżeli ktokolwiek może potwierdzić jej przebudowę proszę o kontakt.

  ⁽¹⁾ P. Godlewski "Żuków" Dostęp online: http://dwory.rybno.waw.pl/zukow.htm [25-06-2017]

Cmentarze Żukowa

    Jakiś czas temu znajomy zapytał mnie, czy wiem gdzie są w Żukowie cmentarze z I wojny światowej.
Ale jakie cmentarze? - pomyślałem.

   Niejednokrotnie czytałem o porządkach na cmentarzach z I i II wojny światowej organizowanych oddolnie przez sympatyków lokalnej historii, członków grup rekonstrukcyjnych, nauczycieli pragnących zaszczepić pewne wartości wśród uczniów a nawet niemieckich żołnierzy. Temat wydawał mi się na tyle znany, że zignorowałem "kolejny artykuł o cmentarzach" na blogu Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Artykuł z którego fragment wkleił mi w wiadomości znajomy i który dość szybko odnalazłem. Historia lubi zaskakiwać.
   
    Należy więc mieć świadomość, że do dnia dzisiejszego przetrwała niewielka ilość pierwotnych cmentarzy z okresu I wojny światowej, które powstawały tuż przy froncie w niemal każdej okolicznej miejscowości, czego dowodem wymieniona w artykule Pawła Rozdżestwieńskiego "Cmentarze z I Wojny Światowej na terenie powiatu sochaczewskiego" ⁽¹⁾ długa lista cmentarzy, której fragment wklejam na dole artykułu.

    Dla tego bloga najważniejszą informacją jest, że w Żukowie istniały dwa miejsca spoczynku, "Cmentarz wojenny" w którym pochowano 45 żołnierzy niemieckich i 6 rosyjskich oraz "Grób polowy" w którym pochowano odpowiednio 19 i 10 żołnierzy. Częściowo moją nieświadomość tłumaczy powojenna likwidacja cmentarzy zorganizowana w latach 30-tych XX wieku.

    Jakkolwiek... Po kilku dniach rozmyślań czemu o tych cmentarzach nigdy nie słyszałem przypomniała mi się opowieść z dzieciństwa, jak to przerwano wybieranie żwiru (w latach 70 i 80 wzdłuż Bzury działały odkrywkowe żwirownie) na jednej z okolicznych skarp ze względu na osuwające się płyty grobowe. I jak rozumiałem istnienie cmentarza miało być czymś nieoczekiwanym, skoro osunięcie się płyt było niespodziewane. Już jako dziecko powątpiewałem w tą historię, gdyż uważałem, że gdyby istniał tu cmentarz byłoby to znane wszystkim miejsce (istnienie jakichś płyty nie wskazywało na zbyt odległe czasy). Historia ta jednak zawsze pobudzała moją wyobraźnię i jako nastolatek zastanawiałem się czy nie mogło w niej chodzić o jakieś znacznie starsze pochówki, a zamiast płyt grobowych o inne pozostałości (jak naczynia ceramiczne). Pomysł ten nabrał szczególnego znaczenia gdy odnalazłem kilka lat temu fragmenty naczyń ceramicznych dość blisko miejsca, w którym miały się osunąć te "płyty". Fragmenty te przekazałem po jakimś czasie do muzeum nie wywołując żadnego zainteresowania, a w końcu dowiedziałem się dzięki miejscowemu planowi zagospodarowania przestrzennego, że znalazłem je na stanowisku archeologicznym (o których kiedyś napisze więcej).
 
   Wracając jednak do początku. Teraz gdy wiedziałem, że w Żukowie znajdowały się dwa cmentarze z I wojny światowej, postanowiłem dopytać się o co w zasłyszanej historii mogło chodzić. Dowiedziałem się, że naprawdę miał istnieć w przeszłości jakiś cmentarz, a w trakcie prac przy pozyskiwaniu żwiru osuwać się miały jakieś elementy grobów (może chodziło o obwódki a może jakieś elementy ogrodzenia). Zostałem odesłany do mojego wuja (rocznik 30), który powinien wiedzieć więcej. Niestety dla wuja mieszkającego tuż obok tego miejsca był to temat nieznany, niby potwierdził, że miał tam być jakiś cmentarz ale nic o nim nie wiedział. W domu udało mi się jeszcze dowiedzieć, że zmarła już babcia (także rocznik 30) miała kiedyś powiedzieć, że cmentarz otoczony był drutem kolczastym (co jasno wskazywałoby na pochodzenie wojenne). Zaznaczę może, że babcia po raz pierwszy trafiła do Żukowa w 1944 co wskazywałoby, że cmentarz ten nie został całkowicie zlikwidowany w okresie II RP.

   Prawdopodobne miejsce pochówków w Żukowie miało się znajdować około 200 metrów od Bzury na wysokości Plecewic, blisko granicy Żukowa z Helenką. Przypuszczać należy, że był to cmentarz wojenny, na którym pochowanych zostało 51 żołnierzy obu stron. Obecnie teren ten wyróżnia się brakiem roślinności.

Na poniższej mapie zaznaczony została prawdopodobna lokalizacja jednego z cmentarzy w Żukowie.





Cmentarze I Wojny Światowej w najbliższym otoczeniu Żukowa ze spisu lat 30-tych⁽²⁾:

Miejscowość	Niem. oznaczenie	Pol. oznaczenie	Niem. straty	Ros. straty
Bibiampol	Kriegerfriedhof	Cmentarz wojenny	1	0
Biampol?*	Felgrab	Grób polowy	2	0
Helenka	Kriegerfriedhof	Cmentarz wojenny	36	0
Żuków	Kriegerfriedhof	Cmentarz wojenny	45	6
Żuków	Feldgraber	Grób polowy	19	10

* Nie odnaleziony



⁽¹⁾⁽²⁾ P. Rozdżestwieński "Cmentarze z I Wojny Światowej na terenie powiatu sochaczewskiego" Dostęp online: http://www.muzeumsochaczew.pl/blog-historyczny/cmentarze-z-i-wojny-swiatowej-na-terenie-powiatu-sochaczewskiego/

Zmiana granic Żukowa w 1969 roku

Z dniem 1 stycznia 1969 roku na mocy Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dania 17 grudnia 1968 roku w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwie katowickim, rzeszowskim i warszawskim ze wsi Żuków wyłączony został obszar 25 hektarów o nazwie "Nadrzecze" i włączony do Chodakowa (wtedy jeszcze o statusie miasta). Rozporządzenie podpisał ówczesny premier Józef Cyrankiewicz w czasie swojej ostatniej (piątej) kadencji.

Na obszarze włączonym do miasta znajdują się obecnie ulice: Piękna, Generała Władysława Sikorskiego, Brukowa, 18 stycznia, Wiosenna oraz Harcerska.

Wyłączony obszar prezentuje poniżej dzięki usługom google. Kolorem czerwonym oznaczona została wyłączona część, zielonym obecny obszar wsi Żuków. Granice są zaznaczone mniej więcej.

Poniżej treść rozporządzenia na mocy którego dokonano zmian granic administracyjnych.

Rok 1969

    Na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r.

o dokonywaniu zmian podziału administracyjnego Państwa

(Dz. U. Nr 6, poz. 48) zarządza się, co następuje:

[....]      

    § 6. Z gromady Młodzieszyn w powiecie sochaczewskim, 

województwie warszawskim wyłącza się część obszaru wsi

Żukówka pod nazwą "Nadrzecze" o powierzchni 25 ha i włą-

cza się ją do miasta Chodakowa w tymże powiecie i woje-

wództwie. Nowa granica miasta Chodakowa i gromady

Młodzieszyn biegnie od rzeki Bzury granicą gruntów wsi Ga-

włów do traktu Gawłów-Mistrzewice, następnie wschodnim

brzegiem tego traktu w kierunku północno-wschodnim, prze-

cina szosę Młodzieszyn-Chodaków, skręca .w kierunku po-

łudniowo-wschodnim do punktu poligonowego oznaczonego

nr 53 i dalej wzdłuż traktu Gawłów-Mistrzewice 8 m, skręca

w kierunku południowo-wschodnim i linią prostą dobiega do

rzeki Bzury.

     § 7. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 1 stycznia

1969r.

Prezes Rady Ministrów: J .. Cyrankiewicz

Źródło:

Dziennik Ustaw Nr 48, Poz. 342, Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dania 17 grudnia 1968 roku w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwie katowickim, rzeszowskim i warszawskim, paragraf 6-7

Szkoła w okresie II RP

Odkrywanie historii warto zacząć od najważniejszej instytucji publicznej w Żukowie. Dotychczas znana historia Szkoły Podstawowej im. Kazimierza Wielkiego w Żukowie rozpoczyna się umieszczeniem w murach miejscowego dworu placówki oświatowej po II Wojnie Światowej⁽¹⁾.

Szkoła podstawowa, a dokładniej jej przedwojenny odpowiednik, czyli publiczna szkoła powszechna w Żukowie istniała jednak już w dwudziestoleciu międzywojennym. Najwcześniejsze informacje o szkole znajdują się w publikacji „Szkoły Powszechne Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926” wydanej w 1927 roku w Warszawie, a więc historię nauczania początkowego w Żukowie należy liczyć co najmniej od 1925 roku. Szkoła nie posiadała własnego budynku i nie jest pewne gdzie się wtedy mieściła.  Według wspomnień jednego z ówczesnych uczniów pod koniec lat '30 zajęcia odbywały się w domu p. Szewczyków. Zajęcia musiały odbywać się tam przez szereg lat, gdyż takie położenie zostało oznaczone na mapie WIG z 1936 roku⁽²⁾. W czasie okupacji szkołę przenoszono kolejno do p. Kęsków i p. Skorupskich, a ostatnim miejscem był prawdopodobnie dwór. Przed wojną w szkole nauczać miała niejaka pani Smolińska.

Żukówka gm. Chodaków - rok szkolny 1925/1926 (stan z dnia 1 grudnia 1925)⁽³⁾:

Szkoła powszechna mieściła się w 1 izbie lekcyjnej obcej o powierzchni 22,5 m². Zajęcia prowadził jeden nauczyciel na etacie i obejmowały 34 godziny lekcyjne tygodniowo. Do szkoły uczęszczało ogółem 42-je dzieci z czego 25-cioro z okolicy do 1km, 2-je do 2km i 15-cioro z 2-3 km. Językiem nauczania był język polski.

W powiecie sochaczewskim w roku 1925/1926 na wsiach uczęszczało ogółem do publicznych szkół powszechnych 7686 uczniów (do 1km- 4027; do 2km – 2511; 2-3 km – 1031; powyżej 3km - 117) w 76 obwodach⁽⁴⁾. W całym powiecie na wsiach było 80 takich szkół.

Spis „Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31” nie wymienia wśród szkół Żukowa. Wśród informacji dotyczących powiatu Sochaczewskiego można znaleźć tylko 65 szkół na wsiach⁽⁵⁾ co oznacza, że względem poprzedniego spisu ubyło 15 placówek. Teoretyzując, możliwe jest, że w danych latach było mniej dzieci w wieku szkolnym i nie utworzono klas lub prozaicznie nie udzielono we właściwym czasie odpowiedzi na formularz spisowy.


Przypisy:
⁽¹⁾ Z. Tempczyk „Rys historyczny Szkoły Podstawowej w Żukowie”. Dostęp online: http://spzukow.e-sochaczew.pl/media/index.php?pokaz=kontent&idKontent=4085&MediumID=295 [21-05-2016]

⁽²⁾  „Mapa Szczegółowa Polski skala 1:25 000” Arkusz „PAS 39-SŁUP 30-I - MŁODZIESZYN”, wydawca: Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa 1936. Dostęp online: http://igrek.amzp.pl/result.php?cmd=id&god=P39_S30_I&cat=WIG25 [21-05-2016]

⁽³⁾ „Szkoły Powszechne Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926”; Warszawa 1927. Część II. Publiczne szkoły powszechne - str. 51 [52 pliku pdf]. Dostęp online: http://dziemiela.com/documents.htm [21-05-2016]

⁽⁴⁾ „Szkoły Powszechne Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926”; Warszawa 1927. Część I - str. 112-113 [101-102 pliku pdf]. Dostęp online: http://dziemiela.com/documents.htm [21-05-2016]

⁽⁵⁾„Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31” pod red. D-ra Marjana Falskiego; Warszawa 1933. Część II. Spis szkół: II. Szkoły niższe ogólnokształcące, pow. Sochaczewski - str. 77-79 [132-133 pliku djvu]. Dostęp online: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=17859&dirds=1&tab=2 [21-05-2016]

Wstęp

Pomysł na blog o Żukowie i okolicy, krążył w mej głowie od dawna. Jeszcze kilka lat temu sądziłem jednak, że o samej historii Żukowa można by co najwyżej napisać kilka ciekawostek. I to w zasadzie nic ponad to co znajdziemy na wikipedii, choć trzeba zauważyć, że jak na okoliczne miejscowości wpis ten jest niezwykle rozbudowany. Z czasem jednak ta wiedza przestała mi wystarczać i zacząłem sięgać po źródła. Przekonałem się, że zawsze można powiedzieć lub znaleźć coś więcej. Nauczyłem się też, że czasem wystarczy zapytać kogoś innego.

Blog ten tworzę w celu zebrania w jednym miejscu i usystematyzowania wiedzy o historii miejscowości, w której się wychowałem. Czasem będzie to też opowieść o poszukiwaniu odpowiedzi. Tworzę go także z nadzieją, że pozwoli mi on poszerzyć własną wiedzę docierając do osób, których wiedza sięga tam gdzie moja się kończy.